قطعات و لوازم جانبی دوچرخه از مجموعهای از قطعات مکانیکی و تجهیزات مختلف تشکیل شده است که هماهنگی میان آنها حرکت، کنترل، ترمزگیری و راحتی دوچرخهسوار را فراهم میکند. با گذشت زمان، برخی قطعات به دلیل استهلاک، استفاده مداوم یا شرایط محیطی نیاز به سرویس، تعمیر یا تعویض پیدا میکنند. به همین دلیل، شناخت قطعات و لوازم جانبی دوچرخه برای نگهداری صحیح، تعمیر و استفاده بهتر از دوچرخه اهمیت زیادی دارد.
قطعات دوچرخه شامل بخشهای متنوعی مانند زنجیر، خودرو، طبق، قامه، شانژمان، دستهدنده، ترمز، دیسک، توپی، طوقه، پره، لاستیک، تیوب، فرمان، کرپی، زین، میله زین و انواع بلبرینگ و کابل است. در کنار این قطعات، لوازم جانبی مانند تلمبه، چراغ، قفل، کیف، قمقمه، پایه قمقمه، گلگیر، جک و تجهیزات تعمیر و نگهداری نیز برای استفاده روزمره و ورزشی کاربرد دارند. منابع تخصصی تعمیر دوچرخه نیز سیستمهای انتقال نیرو، ترمز، چرخ، تایر، توپی، پدال، فرمان و زین را از گروههای اصلی قطعات و سرویس دوچرخه معرفی میکنند.
قطعات و لوازم جانبی دوچرخه به مجموعه تجهیزاتی گفته میشود که برای ساخت، تعمیر، سرویس، نگهداری، ایمنی و افزایش امکانات دوچرخه مورد استفاده قرار میگیرند.
قطعات را میتوان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
نوع قطعات مورد نیاز به نوع دوچرخه نیز بستگی دارد. برای مثال، دوچرخه کوهستان، شهری، جادهای، BMX و دوچرخههای برقی ممکن است از نظر سیستم ترمز، چرخ، دنده و تجهیزات جانبی تفاوتهایی داشته باشند.
زنجیر یکی از قطعات اصلی سیستم انتقال نیرو است. نیروی واردشده به پدال از طریق قامه و طبق به زنجیر منتقل شده و سپس به خودرو و چرخ عقب میرسد.
زنجیر در اثر استفاده مداوم دچار سایش و کشیدگی میشود. ادامه استفاده از زنجیر فرسوده میتواند روی سایر اجزای سیستم انتقال نیرو نیز تأثیر بگذارد. بررسی میزان فرسودگی زنجیر یکی از بخشهای مهم سرویس دوچرخه محسوب میشود.
تمیزکاری و روغنکاری مناسب زنجیر نیز اهمیت زیادی دارد و نوع روانکننده باید متناسب با شرایط استفاده از دوچرخه انتخاب شود.
طبقها چرخدندههای جلویی سیستم انتقال نیرو هستند و به قامه متصل میشوند. در دوچرخههایی با چند دنده جلو، ترکیب طبقها امکان انتخاب نسبتهای مختلف دنده را فراهم میکند.
فرسودگی دندانههای طبق میتواند باعث عملکرد نامناسب زنجیر و کاهش کیفیت تعویض دنده شود.
قامه یا Crank Arm قطعهای است که پدال به آن متصل میشود و نیروی رکابزدن را به سیستم انتقال نیرو منتقل میکند.
قامهها در استانداردها و طولهای مختلف تولید میشوند. هنگام تعویض آن باید نوع محور، استاندارد اتصال، طول قامه و سازگاری آن با سیستم دوچرخه بررسی شود.
خودرو یا Cassette مجموعهای از چرخدندههای عقب است که روی توپی چرخ عقب قرار میگیرد. انتخاب دنده در بخش عقب باعث تغییر نسبت انتقال نیرو و در نتیجه تغییر سختی یا راحتی رکابزدن میشود.
تعداد دندهها و مشخصات خودرو باید با زنجیر، شانژمان و دستهدنده سازگار باشد. سازگاری میان اجزای سیستم انتقال نیرو اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این قطعات بهصورت یک مجموعه با یکدیگر کار میکنند.
شانژمان وظیفه جابهجایی زنجیر میان چرخدندههای عقب را بر عهده دارد. تنظیم صحیح شانژمان باعث میشود تعویض دنده با دقت بیشتری انجام شود.
خرابی یا تنظیم نادرست شانژمان میتواند باعث موارد زیر شود:
دستهدنده یا Shifter روی فرمان قرار میگیرد و فرمان تعویض دنده را به سیستم انتقال نیرو منتقل میکند.
در مدلهای مکانیکی، این کار معمولاً با کابل و روکش کابل انجام میشود و در سیستمهای الکترونیکی، ارتباط میان کنترلر و شانژمان به شکل متفاوتی صورت میگیرد.
کابلهای دنده وظیفه انتقال نیروی دستهدنده به شانژمان یا مکانیزم مربوط به آن را بر عهده دارند. فرسودگی کابل یا آسیب روکش میتواند باعث کاهش دقت تعویض دنده شود.
هنگام تعویض کابل باید طول، قطر، نوع سر کابل و سازگاری آن با سیستم دنده بررسی شود.
سیستم ترمز یکی از مهمترین بخشهای دوچرخه از نظر کنترل سرعت و توقف است. دو نوع اصلی سیستم ترمز شامل ترمز لقمهای و ترمز دیسکی هستند. ترمزهای دیسکی نیز میتوانند مکانیکی یا هیدرولیکی باشند. منابع تخصصی تعمیر دوچرخه، سرویس ترمزهای لقمهای و دیسکی را بهعنوان دو گروه اصلی خدمات ترمز معرفی میکنند.
لنت در ترمزهای لقمهای و دیسکی وظیفه ایجاد اصطکاک و کاهش سرعت چرخ را بر عهده دارد.
لنتها قطعات مصرفی هستند و با گذشت زمان ضخامت آنها کاهش پیدا میکند. برای مثال، Shimano درباره لنتهای دیسکی بررسی ضخامت و فرسودگی را توصیه میکند و در صورت رسیدن لنت به حد فرسودگی، تعویض آن مطرح میشود.
دیسک یا Rotor در سیستم ترمز دیسکی روی توپی چرخ نصب میشود و کالیپر و لنتها با ایجاد اصطکاک روی آن باعث کاهش سرعت میشوند.
تاب داشتن دیسک، آلودگی سطح آن یا فرسودگی میتواند عملکرد ترمز را تحت تأثیر قرار دهد.
کالیپر محل قرارگیری لنتهای ترمز دیسکی است. در سیستمهای مکانیکی، کابل باعث حرکت مکانیزم کالیپر میشود و در سیستمهای هیدرولیکی، فشار روغن ترمز برای فعال کردن آن مورد استفاده قرار میگیرد.
دسته ترمز روی فرمان قرار میگیرد و با فشردن آن، سیستم ترمز فعال میشود. نوع دسته ترمز باید با نوع ترمز دوچرخه سازگار باشد.
دوچرخههای دارای ترمز مکانیکی از کابل و روکش استفاده میکنند، در حالی که سیستمهای هیدرولیکی دارای شیلنگ و مدار روغن ترمز هستند.
در سیستمهای هیدرولیکی، هواگیری یکی از عملیات سرویس مهم است و برای سیستمهای مختلف، کیتها و ابزارهای مخصوصی مورد استفاده قرار میگیرند.
چرخ یکی از مهمترین مجموعههای دوچرخه است و از چند قطعه اصلی تشکیل میشود.
طوقه یا Rim محل نصب لاستیک و تیوب یا تایر بدون تیوب است. طوقهها در اندازهها و استانداردهای مختلف تولید میشوند.
توپی در مرکز چرخ قرار دارد و چرخ را به دوچرخه متصل میکند. بلبرینگ یا سیستم یاتاقان داخلی توپی امکان چرخش روان چرخ را فراهم میکند.
توپی جلو و عقب از نظر طراحی یکسان نیستند و توپی عقب معمولاً با سیستم خودرو یا فریهاب در ارتباط است.
پرهها طوقه را به توپی متصل میکنند و توزیع نیرو در ساختار چرخ را بر عهده دارند.
تنظیم صحیح کشش پرهها اهمیت زیادی دارد. چرخ دارای کشش مناسب پرهها میتواند استحکام و پایداری بهتری داشته باشد.
لاستیک یا تایر تنها نقطه تماس دوچرخه با سطح زمین است و در کنترل، چسبندگی و راحتی حرکت نقش دارد.
انتخاب تایر باید با توجه به مواردی مانند:
انجام شود.
در تایرهای تیوبدار، تیوب داخل لاستیک قرار میگیرد و هوا را در خود نگه میدارد.
پنچری، پارگی، خرابی والف یا آسیب ناشی از نصب نادرست از مشکلات رایج تیوب هستند. داشتن تیوب یدکی متناسب با سایز چرخ یکی از تجهیزات کاربردی برای دوچرخهسواران است.
والف امکان ورود و خروج هوا از تیوب را فراهم میکند. دو نوع رایج آن شامل Presta و Schrader است. تلمبه، تیوب و تجهیزات مرتبط باید با نوع والف دوچرخه سازگار باشند.
فرمان برای کنترل جهت حرکت استفاده میشود و شکل آن به نوع دوچرخه بستگی دارد.
فرمان دوچرخه کوهستان، شهری و جادهای ممکن است از نظر عرض، شکل و موقعیت قرارگیری با یکدیگر متفاوت باشد.
کرپی قطعهای است که فرمان را به دوچرخه متصل میکند. طول و زاویه کرپی روی موقعیت دستها و وضعیت قرارگیری بدن تأثیر دارد.
هدست مجموعهای از قطعات موجود در محل اتصال فرمان و دوشاخه به فریم است که امکان چرخش فرمان را فراهم میکند.
وجود لقی در هدست، صدای غیرعادی یا سخت شدن حرکت فرمان میتواند نشانه نیاز به تنظیم یا سرویس باشد.
زین از مهمترین نقاط تماس دوچرخهسوار با دوچرخه است. شکل، عرض و ساختار زین باید با نوع دوچرخه و شرایط استفاده هماهنگ باشد.
میله زین یا Seatpost زین را به فریم متصل میکند و امکان تنظیم ارتفاع را فراهم میسازد.
میله زین در قطرها و طولهای مختلف تولید میشود و هنگام تعویض باید قطر داخلی لوله زین فریم و طول مورد نیاز بررسی شود.
بست زین وظیفه محکم کردن میله زین در فریم را بر عهده دارد. این قطعه نیز در اندازهها و طراحیهای مختلف تولید میشود.
پدال یکی از قطعاتی است که نیروی پا را به قامه منتقل میکند. پدالها در مدلهای مختلف مانند پلتفرم، شهری، کوهستانی و سیستمهای مخصوص کفش دوچرخه تولید میشوند.
هنگام نصب پدال باید جهت رزوه چپ و راست رعایت شود. ابزارهای مخصوص نصب و باز کردن پدال نیز برای این کار وجود دارند.
دوچرخههای کوهستان معمولاً به دلیل استفاده در مسیرهای ناهموار، دارای مجموعهای از قطعات و تجهیزات خاص هستند، از جمله:
سیستم تعلیق، ترمز و چرخ در دوچرخه کوهستان تحت فشار بیشتری قرار میگیرند و سرویس منظم آنها اهمیت دارد.
دوچرخههای شهری معمولاً برای رفتوآمد و استفاده روزمره طراحی میشوند و ممکن است به تجهیزاتی مانند موارد زیر مجهز شوند:
انتخاب لوازم جانبی در این نوع دوچرخه بیشتر بر اساس نیاز کاربر و شرایط استفاده انجام میشود.
لوازم جانبی برخلاف قطعات اصلی، همیشه برای عملکرد پایه دوچرخه ضروری نیستند، اما میتوانند ایمنی، حمل وسایل، نگهداری و راحتی استفاده را افزایش دهند.
چراغ جلو و عقب برای افزایش دیدهشدن دوچرخه در شرایط کمنور استفاده میشوند. نوع چراغ، شدت نور، نحوه نصب و منبع تغذیه از عوامل مهم هنگام انتخاب آن هستند.
قفل برای جلوگیری از جابهجایی یا سرقت دوچرخه استفاده میشود. قفلهای کابلی، زنجیری، U شکل و تاشو از انواع رایج هستند.
تلمبه یکی از تجهیزات کاربردی هر دوچرخهسوار است. تلمبههای دستی کوچک برای حمل در مسیر و تلمبههای پایهدار برای استفاده در منزل کاربرد دارند.
نوع سری تلمبه باید با والف دوچرخه سازگار باشد. برخی تلمبهها برای هر دو نوع والف رایج طراحی شدهاند.
کیت پنچرگیری معمولاً شامل ابزار باز کردن تایر، وصله و تجهیزات مورد نیاز برای تعمیر تیوب است. همراه داشتن این تجهیزات بهخصوص در مسیرهای طولانی میتواند برای تعمیرات اضطراری مفید باشد.
کیفهای دوچرخه در مدلهای مختلف مانند کیف زیر زین، کیف فرمان و کیف تنه تولید میشوند و برای حمل ابزار، تیوب، تلفن همراه و وسایل شخصی کاربرد دارند.
گلگیر از پاشش آب و گل به سمت دوچرخهسوار و بخشهای مختلف دوچرخه جلوگیری میکند و بیشتر در دوچرخههای شهری، گردشگری و برخی مدلهای کوهستان مورد استفاده قرار میگیرد.
ترکبند در قسمت عقب دوچرخه نصب میشود و برای حمل کیف، بار یا تجهیزات سفر کاربرد دارد. ظرفیت تحمل بار و نوع اتصال باید با فریم دوچرخه سازگار باشد.
پایه قمقمه روی فریم نصب میشود و امکان دسترسی آسان به بطری آب را هنگام دوچرخهسواری فراهم میکند.
برخی تجهیزات بهطور مستقیم برای تعمیر و سرویس دوچرخه استفاده میشوند. ابزارهای رایج شامل موارد زیر هستند:
منابع تخصصی تعمیر دوچرخه نیز برای سرویسهای مختلف ابزارهای اختصاصی مانند زنجیرکش، ابزار خودرو، آچار پدال، ابزار تنظیم پره، آچار ترک و ابزارهای سرویس ترمز را معرفی میکنند.
انتخاب قطعه یدکی مناسب فقط بر اساس نام قطعه انجام نمیشود. مشخصات فنی و سازگاری قطعه با سایر اجزا نیز باید بررسی شود.
ابتدا باید مشخص شود دوچرخه از نوع کوهستان، شهری، جادهای، BMX، توریستی یا برقی است.
سایز چرخ برای انتخاب لاستیک، تیوب، طوقه و برخی تجهیزات دیگر اهمیت دارد.
تعداد دندههای سیستم انتقال نیرو در انتخاب زنجیر، خودرو، دستهدنده و برخی اجزای مرتبط اهمیت دارد.
قبل از خرید لنت، دیسک، کالیپر یا دسته ترمز باید مشخص شود که دوچرخه دارای ترمز لقمهای، دیسکی مکانیکی یا دیسکی هیدرولیکی است.
قطعاتی مانند خودرو، توپی، قامه، پدال، میله زین و کرپی دارای استانداردهای اتصال مختلفی هستند.
قطر، طول، عرض و سایر ابعاد فیزیکی باید با قطعه اصلی یا استاندارد فریم مطابقت داشته باشد.
قطعات سیستم انتقال نیرو و ترمز باید با یکدیگر هماهنگ باشند. برای مثال، انتخاب زنجیر بدون توجه به تعداد دندهها یا انتخاب قطعات ترمز بدون توجه به نوع سیستم میتواند باعث عملکرد نامناسب شود.
برخی قطعات بهدلیل تماس مداوم، اصطکاک یا فرسایش طبیعی زودتر از سایر قطعات نیاز به تعویض دارند. مهمترین آنها عبارتاند از:
زمان تعویض هر قطعه به میزان استفاده، شرایط مسیر، نحوه نگهداری و میزان فرسودگی آن بستگی دارد.
نگهداری منظم باعث میشود بسیاری از مشکلات زودتر شناسایی شوند.
زنجیر باید متناسب با شرایط استفاده تمیز و روغنکاری شود. تجمع آلودگی روی زنجیر میتواند موجب افزایش سایش سیستم انتقال نیرو شود.
ضخامت لنت، وضعیت دیسک یا سطح تماس لقمه با طوقه باید بهصورت دورهای بررسی شود. فرسودگی لنت میتواند عملکرد ترمز را کاهش دهد.
ترک، پارگی، ساییدگی شدید و کاهش غیرعادی فشار از مواردی هستند که باید بررسی شوند.
تاب جانبی یا عمودی چرخ میتواند نشانه نیاز به تنظیم پرهها یا سرویس چرخ باشد. تنظیم صحیح کشش پرهها در استحکام و پایداری چرخ اهمیت دارد.
پیچهای فرمان، زین، پدال، کرپی، ترمز و سایر قطعات باید به شکل مناسب بررسی شوند.
| دسته | قطعات و تجهیزات |
|---|---|
| انتقال نیرو | زنجیر، طبق، قامه، خودرو، شانژمان، دستهدنده |
| ترمز | لنت، دیسک، کالیپر، دسته ترمز، کابل، شیلنگ |
| چرخ | توپی، طوقه، پره، لاستیک، تیوب، والف |
| فرمان | فرمان، کرپی، هدست، گریپ |
| زین | زین، میله زین، بست زین |
| پدال | پدال، محور و قطعات اتصال |
| تعلیق | کمکفنر، قطعات سرویس و متعلقات |
| روشنایی | چراغ جلو، چراغ عقب، باتری |
| حمل وسایل | کیف، ترکبند، سبد |
| ایمنی | قفل، زنگ، تجهیزات دیدپذیری |
| تعمیر و نگهداری | تلمبه، کیت پنچرگیری، آچار، ابزار زنجیر |
| محافظتی | گلگیر، محافظ زنجیر و تجهیزات مشابه |
قطعات و لوازم جانبی دوچرخه طیف گستردهای از قطعات مکانیکی، مصرفی، ایمنی و تجهیزات کاربردی را شامل میشوند. زنجیر، طبق، قامه، خودرو، شانژمان، ترمز، دیسک، لنت، توپی، طوقه، پره، لاستیک، تیوب، فرمان، کرپی، زین و پدال از مهمترین قطعات دوچرخه هستند.
در کنار این قطعات، تجهیزاتی مانند چراغ، قفل، تلمبه، کیت پنچرگیری، کیف، گلگیر، ترکبند، جک و پایه قمقمه نیز از لوازم جانبی پرکاربرد به شمار میروند.
برای انتخاب قطعات یدکی دوچرخه باید نوع دوچرخه، سایز چرخ، تعداد دنده، نوع ترمز، استاندارد اتصال، ابعاد و سازگاری میان قطعات بررسی شود. همچنین سرویس منظم زنجیر، ترمز، چرخها، تایرها و سیستم انتقال نیرو میتواند به شناسایی زودهنگام فرسودگی و حفظ عملکرد مناسب دوچرخه کمک کند.
زنجیر، طبق، قامه، خودرو، شانژمان، ترمز، دیسک، لنت، توپی، طوقه، پره، لاستیک، تیوب، فرمان، کرپی، زین و پدال از قطعات اصلی دوچرخه هستند.
زنجیر، لنت ترمز، لاستیک، تیوب، کابلهای ترمز و دنده و برخی قطعات سیستم انتقال نیرو معمولاً در اثر استفاده دچار فرسودگی میشوند و ممکن است نیاز به تعویض داشته باشند.
نوع دوچرخه، مدل، سایز چرخ، تعداد دنده، نوع ترمز، ابعاد قطعه، استاندارد اتصال و در صورت وجود شماره فنی قطعه از اطلاعات مهم برای انتخاب قطعه مناسب هستند.
خیر، همه قطعات با یکدیگر سازگار نیستند. قطعات باید از نظر استاندارد، ابعاد و عملکرد با سایر اجزای دوچرخه هماهنگ باشند.
زمان تعویض زنجیر به میزان فرسودگی آن بستگی دارد. بررسی میزان کشیدگی زنجیر یکی از روشهای تشخیص زمان تعویض است و استفاده طولانی از زنجیر فرسوده میتواند روی سایر اجزای سیستم انتقال نیرو نیز اثر بگذارد.
در ترمز لقمهای، لنت یا لقمه با سطح طوقه تماس پیدا میکند؛ در ترمز دیسکی، لنتها روی روتور یا دیسک نصبشده روی توپی فشار وارد میکنند. هر سیستم قطعات و روش سرویس مخصوص خود را دارد.
تلمبه، کیت پنچرگیری، چراغ، قفل، کیف، گلگیر، ترکبند، پایه قمقمه، قمقمه، جک و ابزارهای چندکاره از لوازم جانبی رایج دوچرخه هستند.
برای استفادههای طولانی یا مسیرهای خارج از دسترس تعمیرگاه، همراه دا