تعویض روغن خودرو چیست؟ راهنمای کامل زمان، مراحل و نکات مهم

تعویض روغن خودرو یکی از مهم‌ترین بخش‌های نگهداری دوره‌ای موتور است. روغن موتور با ایجاد لایه روان‌کننده بین قطعات متحرک، به کاهش اصطکاک و سایش کمک می‌کند و در کنار آن در کنترل رسوبات، انتقال حرارت و حفظ شرایط مناسب کارکرد موتور نقش دارد.

با گذشت زمان و استفاده از خودرو، روغن موتور در معرض حرارت، اکسیداسیون، آلودگی و فشار کاری قرار می‌گیرد و ویژگی‌های آن تغییر می‌کند. به همین دلیل تعویض روغن و در بسیاری از خودروها تعویض هم‌زمان فیلتر روغن، بخشی از برنامه سرویس دوره‌ای محسوب می‌شود.

البته نمی‌توان یک فاصله زمانی یا کیلومتری ثابت را برای همه خودروها تعیین کرد. نوع موتور، نوع روغن، شرایط رانندگی، سن خودرو و توصیه سازنده در تعیین زمان مناسب تعویض روغن اهمیت دارند. انتخاب روغن نیز باید بر اساس مشخصات اعلام‌شده توسط سازنده خودرو انجام شود؛ API نیز تأکید می‌کند که مالک خودرو باید پیش از انتخاب روغن به دفترچه راهنمای خودرو مراجعه کند.

در این مقاله با تعویض روغن خودرو، زمان تعویض روغن، مراحل تعویض روغن موتور، انتخاب روغن مناسب، تعویض فیلتر روغن، علائم نیاز به تعویض روغن و اشتباهات رایج آشنا می‌شویم.

تعویض روغن خودرو چیست؟

تعویض روغن خودرو به فرآیند خارج کردن روغن موتور کارکرده و جایگزین کردن آن با روغن جدید و مناسب گفته می‌شود.

روغن موتور در طول کارکرد خود دائماً در تماس با قطعات داخلی موتور قرار دارد. این روغن باید بتواند در شرایط مختلف دمایی و مکانیکی وظایف خود را انجام دهد.

پس از تخلیه روغن قدیمی، روغن جدید با مشخصات مناسب موتور اضافه می‌شود. در بسیاری از سرویس‌ها نیز فیلتر روغن هم تعویض می‌شود تا روغن تازه از طریق یک فیلتر سالم در مدار روانکاری جریان پیدا کند.

چرا تعویض روغن خودرو اهمیت دارد؟

روغن موتور فقط برای روانکاری قطعات استفاده نمی‌شود و چند وظیفه مهم را به‌صورت هم‌زمان بر عهده دارد.

کاهش اصطکاک و سایش

قطعاتی مانند پیستون، یاتاقان‌ها، میل‌لنگ و میل‌سوپاپ هنگام کار موتور حرکت می‌کنند. وجود روغن مناسب باعث ایجاد شرایط روانکاری بین سطوح متحرک و کاهش تماس مستقیم آن‌ها می‌شود.

کمک به کنترل دمای قطعات

روغن در گردش موتور می‌تواند بخشی از حرارت ایجادشده در قسمت‌های مختلف را جابه‌جا کند.

کنترل آلودگی و رسوبات

روغن موتور حاوی مواد افزودنی مختلفی است که برای کنترل رسوبات، اکسیداسیون و آلودگی‌های حاصل از کارکرد موتور طراحی شده‌اند.

محافظت از قطعات

انتخاب روغن با مشخصات مناسب می‌تواند به محافظت از قطعات موتور در شرایط کاری مختلف کمک کند. استانداردهای عملکردی روغن موتور نیز بر اساس آزمون‌ها و الزامات فنی مشخصی تعریف می‌شوند.

روغن موتور چه زمانی نیاز به تعویض دارد؟

یکی از رایج‌ترین سوالات درباره نگهداری خودرو این است که روغن موتور را هر چند کیلومتر عوض کنیم؟

پاسخ یکسانی برای همه خودروها وجود ندارد.

فاصله تعویض روغن باید بر اساس دفترچه راهنمای خودرو و برنامه سرویس توصیه‌شده توسط سازنده تعیین شود.

عواملی مانند موارد زیر می‌توانند در برنامه سرویس تأثیر داشته باشند:

• نوع موتور
• نوع روغن
• مدل و سال خودرو
• میزان کارکرد
• شرایط آب‌وهوایی
• رانندگی در ترافیک سنگین
• سفرهای کوتاه و مکرر
• حمل بار سنگین
• رانندگی با دور موتور بالا
• استفاده از خودرو در شرایط سخت

به همین دلیل، استفاده از یک عدد ثابت برای تمام خودروها روش دقیقی نیست.

آیا رنگ روغن زمان تعویض را مشخص می‌کند؟

تیره شدن روغن به‌تنهایی معیار دقیقی برای تعیین زمان تعویض نیست.

روغن ممکن است در اثر استفاده و ترکیب شدن با ذرات و محصولات احتراق، تغییر رنگ دهد و این تغییر الزاماً به معنی پایان عمر روغن نیست.

برای تعیین زمان سرویس، بهتر است برنامه تعمیر و نگهداری سازنده خودرو ملاک اصلی باشد.

انتخاب روغن مناسب برای خودرو

یکی از مهم‌ترین مراحل تعویض روغن، انتخاب روغن مناسب است.

روی بسته‌بندی روغن معمولاً اطلاعات مختلفی درباره ویسکوزیته SAE، سطح عملکرد و استانداردهای مربوطه درج می‌شود.

ویسکوزیته SAE

اعدادی مانند 5W-30، 5W-40 یا 10W-40 نشان‌دهنده گرید ویسکوزیته روغن هستند.

اما انتخاب بین این گریدها نباید صرفاً بر اساس فصل یا تجربه خودروهای دیگر انجام شود. باید گرید توصیه‌شده توسط سازنده خودرو در نظر گرفته شود.

استاندارد API

استاندارد API یکی از سیستم‌های شناخته‌شده برای دسته‌بندی عملکرد روغن موتور است.

API در حال حاضر دسته‌های عملکردی مختلفی برای روغن موتور ارائه می‌کند و توصیه می‌کند مالک خودرو مشخصات روغن مورد نیاز را از دفترچه خودرو بررسی کند.

برای نمونه، دسته‌های جدیدتر API برای موتورهای بنزینی الزامات عملکردی متعددی مانند کنترل رسوبات، محافظت در برابر سایش زنجیر تایم و محافظت از موتورهای مجهز به توربو را پوشش می‌دهند.

استاندارد ILSAC

برخی روغن‌های موتور خودروهای سواری بنزینی دارای استانداردهای ILSAC هستند.

استانداردهای جدیدتر این مجموعه، الزامات مختلفی از جمله کنترل رسوبات، محافظت از زنجیر تایم، بهبود مصرف سوخت و محافظت از موتور در برابر برخی شرایط خاص را پوشش می‌دهند.

نکته مهم: وجود یک استاندارد روی روغن به این معنی نیست که آن روغن برای تمام خودروها مناسب است. مشخصات اعلام‌شده توسط سازنده خودرو باید در اولویت قرار گیرد.

انواع روغن موتور

روغن موتور از نظر ترکیب پایه و فناوری تولید می‌تواند در گروه‌های مختلفی قرار گیرد.

روغن موتور معدنی

این نوع روغن بر پایه روغن‌های معدنی تولید می‌شود و در برخی موتورهای قدیمی یا کاربردهای مشخص مورد استفاده قرار می‌گیرد.

روغن موتور نیمه سنتتیک

روغن‌های نیمه سنتتیک ترکیبی از روغن پایه معدنی و سنتتیک هستند و در برخی خودروها مورد استفاده قرار می‌گیرند.

روغن موتور تمام سنتتیک

روغن‌های تمام سنتتیک برای کاربردهایی که نیاز به عملکرد مشخص در شرایط دمایی و کاری مختلف دارند تولید می‌شوند.

با این حال، نوع روغن نباید صرفاً بر اساس نام معدنی، نیمه‌سنتتیک یا تمام سنتتیک انتخاب شود؛ مشخصات فنی مورد نیاز موتور اهمیت بیشتری دارد.

فیلتر روغن و ارتباط آن با تعویض روغن

فیلتر روغن خودرو وظیفه دارد آلودگی‌ها و ذرات موجود در روغن را تا حد مشخصی جدا کند.

با گذشت زمان، فیلتر نیز ممکن است ظرفیت خود را از دست بدهد. به همین دلیل در بسیاری از سرویس‌های تعویض روغن، فیلتر روغن نیز تعویض می‌شود.

استفاده از فیلتر مناسب و باکیفیت اهمیت دارد؛ زیرا روغن جدید در صورت عبور از یک فیلتر نامناسب نمی‌تواند تمام مزایای مورد انتظار سرویس را فراهم کند.

مراحل تعویض روغن خودرو

فرآیند تعویض روغن بسته به نوع خودرو و طراحی موتور ممکن است متفاوت باشد، اما مراحل کلی معمولاً شامل موارد زیر است.

1. آماده‌سازی خودرو

خودرو باید روی سطح مناسب و پایدار قرار گیرد.

در صورت نیاز به بالا بردن خودرو، استفاده از تجهیزات مناسب و نقاط جک مشخص‌شده توسط سازنده اهمیت دارد.

2. بررسی روغن و محل تخلیه

محل پیچ تخلیه روغن و فیلتر روغن شناسایی می‌شود.

3. تخلیه روغن قدیمی

پیچ تخلیه باز شده و روغن کارکرده در ظرف مناسب جمع‌آوری می‌شود.

هنگام انجام این کار باید مراقب بود روغن داغ باعث سوختگی نشود.

4. تعویض فیلتر روغن

در صورت تعویض فیلتر، فیلتر قدیمی باز و فیلتر جدید مطابق دستورالعمل نصب می‌شود.

5. بستن پیچ تخلیه

پیچ تخلیه باید با وضعیت مناسب و در صورت اعلام سازنده، با گشتاور مشخص بسته شود.

6. اضافه کردن روغن جدید

روغن جدید با مقدار و مشخصات توصیه‌شده توسط سازنده اضافه می‌شود.

نباید صرفاً بر اساس ظرفیت اسمی موتور تمام روغن را بدون کنترل سطح آن اضافه کرد.

7. بررسی سطح روغن

پس از طی مراحل لازم، سطح روغن با روش توصیه‌شده توسط سازنده بررسی می‌شود.

8. بررسی نشتی

اطراف فیلتر روغن و پیچ تخلیه باید از نظر نشتی بررسی شود.

آیا هنگام تعویض روغن باید فیلتر روغن هم عوض شود؟

در بسیاری از برنامه‌های سرویس، تعویض فیلتر روغن همراه با روغن موتور انجام می‌شود؛ اما فاصله دقیق تعویض فیلتر باید طبق برنامه سرویس همان خودرو تعیین شود.

فیلتر قدیمی ممکن است حاوی آلودگی‌های جمع‌شده باشد و ظرفیت فیلتراسیون آن نیز با گذشت زمان تغییر کند.

بنابراین هنگام سرویس روغن، بررسی برنامه تعویض فیلتر اهمیت زیادی دارد.

تعویض روغن موتور با موتور سرد یا گرم؟

در بسیاری از فرآیندهای سرویس، تخلیه روغن زمانی انجام می‌شود که روغن هنوز کمی گرم و روان باشد؛ اما دمای بیش از حد نیز می‌تواند خطر سوختگی ایجاد کند.

روش صحیح باید با توجه به دستورالعمل سازنده و شرایط سرویس انجام شود.

در هر حالت، هنگام باز کردن پیچ تخلیه و فیلتر باید از تماس مستقیم با روغن داغ جلوگیری شود.

علائم احتمالی نیاز به بررسی روغن موتور

وجود هر یک از علائم زیر می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی وضعیت روغن یا سیستم روانکاری باشد:

• کاهش سطح روغن
• مشاهده نشتی روغن
• روشن شدن چراغ هشدار روغن
• افزایش غیرعادی صدای موتور
• مشاهده آلودگی یا ذرات غیرعادی در روغن
• افزایش مصرف روغن
• مشاهده دود غیرعادی اگزوز در برخی شرایط

البته این علائم لزوماً فقط ناشی از روغن نیستند و می‌توانند دلایل دیگری نیز داشته باشند.

برای مثال، چراغ هشدار فشار روغن یک هشدار مهم است و نباید صرفاً با تعویض روغن نادیده گرفته شود؛ ممکن است مشکل به سطح روغن، فشار روغن، پمپ، سنسور یا بخش دیگری از سیستم روانکاری مربوط باشد.

تفاوت تعویض روغن و اضافه کردن روغن

این دو کار یکسان نیستند.

اضافه کردن روغن زمانی انجام می‌شود که سطح روغن پایین‌تر از محدوده مناسب باشد.

اما تعویض روغن شامل خارج کردن روغن کارکرده و جایگزین کردن آن با روغن جدید است.

اگر سطح روغن مرتباً کاهش پیدا می‌کند، فقط اضافه کردن روغن کافی نیست و باید علت کاهش سطح روغن نیز بررسی شود.

چرا سطح روغن موتور پایین می‌آید؟

کاهش سطح روغن می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد، از جمله:

• نشتی خارجی
• مصرف روغن توسط موتور
• خرابی برخی آب‌بندی‌ها
• مشکلات مربوط به رینگ پیستون
• خرابی سیستم تهویه کارتل
• شرایط کارکرد موتور

بنابراین اگر بین دو سرویس مجبور به اضافه کردن مقدار قابل توجهی روغن هستید، بهتر است علت آن بررسی شود.

اگر روغن موتور بیش از حد پر شود چه می‌شود؟

پر کردن بیش از حد روغن موتور نیز می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

سطح روغن باید در محدوده مشخص‌شده توسط سازنده قرار داشته باشد. بنابراین هنگام تعویض روغن نباید تصور کرد که هرچه روغن بیشتر باشد، موتور بهتر روغنکاری می‌شود.

اگر روغن بیش از حد مجاز اضافه شده باشد، باید طبق دستورالعمل خودرو نسبت به اصلاح سطح آن اقدام شود.

تعویض روغن خودروهای توربوشارژ

در موتورهای توربوشارژ، روغن موتور علاوه بر بخش‌های مختلف موتور با مجموعه توربو نیز در ارتباط است و شرایط کاری آن می‌تواند دمای بالا و فشار کاری قابل توجهی داشته باشد.

به همین دلیل انتخاب روغن مناسب برای موتور توربوشارژ اهمیت ویژه‌ای دارد.

استانداردهای جدید روغن موتور نیز برخی الزامات مرتبط با محافظت در برابر رسوبات دمای بالا در پیستون‌ها و توربو و محافظت از زنجیر تایم را پوشش می‌دهند.

با این حال، معیار نهایی همچنان باید مشخصات اعلام‌شده توسط سازنده موتور باشد.

تعویض روغن خودروهای قدیمی

در خودروهای قدیمی نیز تعویض منظم روغن اهمیت دارد، اما انتخاب روغن باید بر اساس مشخصات موتور و توصیه سازنده انجام شود.

اگر خودرو روغن مصرف می‌کند، نشتی دارد یا سابقه سرویس آن مشخص نیست، بهتر است علاوه بر تعویض روغن، وضعیت موتور و سیستم روانکاری نیز بررسی شود.

استفاده از روغن با ویسکوزیته بسیار متفاوت صرفاً برای پنهان کردن مصرف روغن نیز روش مناسبی نیست و می‌تواند عملکرد سیستم روانکاری را تحت تأثیر قرار دهد.

اشتباهات رایج در تعویض روغن خودرو

انتخاب روغن فقط بر اساس قیمت

قیمت نباید تنها معیار انتخاب روغن باشد. مشخصات فنی و سازگاری روغن با موتور اهمیت بیشتری دارند.

انتخاب روغن فقط بر اساس غلظت

اینکه روغن 5W-30 یا 10W-40 باشد به‌تنهایی برای انتخاب کافی نیست. استاندارد عملکردی و تأییدیه‌های مورد نیاز موتور نیز باید بررسی شوند.

استفاده از روغن نامناسب

هر روغنی برای هر موتوری مناسب نیست. باید مشخصات دفترچه خودرو بررسی شود.

تعویض روغن بدون توجه به فیلتر

در صورت رسیدن فیلتر به زمان تعویض، بهتر است آن نیز طبق برنامه سرویس تعویض شود.

پر کردن بیش از حد روغن

سطح روغن باید در محدوده مشخص‌شده قرار داشته باشد.

بی‌توجهی به نشتی

پس از سرویس باید اطراف فیلتر و پیچ تخلیه بررسی شود.

دور ریختن روغن کارکرده

روغن موتور کارکرده نباید به شکل نامناسب وارد محیط زیست شود. API نیز برای روغن مصرف‌شده بر جمع‌آوری و بازیافت مناسب تأکید دارد.

نکات مهم برای نگهداری روغن موتور

برای حفظ عملکرد مناسب سیستم روانکاری، فقط تعویض روغن کافی نیست.

بهتر است به‌صورت دوره‌ای:

• سطح روغن بررسی شود.
• نشتی‌های احتمالی کنترل شوند.
• وضعیت فیلتر روغن بررسی شود.
• چراغ هشدار روغن جدی گرفته شود.
• مشخصات روغن مورد استفاده ثبت شود.
• سرویس‌های دوره‌ای طبق برنامه سازنده انجام شوند.

قیمت تعویض روغن خودرو به چه عواملی بستگی دارد؟

قیمت تعویض روغن خودرو به عوامل مختلفی وابسته است، از جمله:

• نوع و برند روغن
• حجم روغن مورد نیاز موتور
• نوع روغن
• قیمت فیلتر روغن
• مدل خودرو
• نوع فیلتر
• اجرت سرویس
• نیاز به تعویض قطعات یا واشرهای مرتبط
• نوع سرویس و خدمات همراه

به همین دلیل هزینه تعویض روغن برای خودروهای مختلف یکسان نیست.

جمع‌بندی

تعویض روغن خودرو یکی از مهم‌ترین سرویس‌های دوره‌ای برای حفظ عملکرد مناسب موتور است. روغن موتور در کاهش اصطکاک، کنترل حرارت، محافظت از قطعات و کنترل رسوبات نقش دارد و با گذشت زمان و استفاده مداوم باید طبق برنامه سرویس خودرو تعویض شود.

برای انتخاب روغن مناسب، نباید تنها به رنگ، قیمت یا گرید ویسکوزیته توجه کرد. دفترچه راهنمای خودرو، گرید SAE، سطح عملکرد و استانداردهای مورد نیاز موتور باید معیار انتخاب باشند. API نیز تأکید می‌کند که مشخصات اعلام‌شده توسط سازنده خودرو در انتخاب روغن اولویت دارد.

همچنین در بسیاری از سرویس‌ها، تعویض فیلتر روغن همراه با روغن موتور انجام می‌شود. پس از سرویس نیز باید سطح روغن، نشتی و عملکرد سیستم بررسی شود.

در نهایت، بهترین روش برای تعیین زمان و نوع تعویض روغن خودرو، پیروی از برنامه نگهداری و مشخصات فنی اعلام‌شده توسط سازنده همان خودرو است.

سوالات متداول

روغن خودرو را هر چند کیلومتر باید تعویض کرد؟

فاصله تعویض روغن برای همه خودروها یکسان نیست و باید طبق دفترچه راهنمای خودرو و شرایط استفاده تعیین شود.

آیا هنگام تعویض روغن باید فیلتر روغن را هم عوض کرد؟

در بسیاری از سرویس‌ها فیلتر روغن نیز همراه با روغن تعویض می‌شود، اما فاصله دقیق تعویض باید مطابق برنامه سرویس خودرو باشد.

از کجا بفهمیم روغن موتور مناسب خودرو است؟

باید مشخصات روغن شامل گرید ویسکوزیته و استاندارد عملکردی را با الزامات اعلام‌شده توسط سازنده خودرو مطابقت دهید.

آیا سیاه شدن روغن به معنی خراب شدن آن است؟

خیر. تغییر رنگ روغن به‌تنهایی معیار دقیقی برای تعیین زمان تعویض نیست و باید برنامه سرویس و شرایط کارکرد خودرو در نظر گرفته شود.

آیا می‌توان روغن موتور را بیش از حد پر کرد؟

خیر. سطح روغن باید در محدوده توصیه‌شده سازنده باشد. پر کردن بیش از حد نیز می‌تواند برای موتور مشکل ایجاد کند.

آیا اضافه کردن روغن همان تعویض روغن است؟

خیر. اضافه کردن روغن فقط سطح روغن را اصلاح می‌کند، در حالی که تعویض روغن شامل تخلیه روغن کارکرده و جایگزینی آن با روغن جدید است.

چرا بعد از تعویض روغن باید نشتی بررسی شود؟

زیرا فیلتر روغن، پیچ تخلیه و آب‌بندی‌های مربوط به سرویس ممکن است در صورت نصب نادرست دچار نشتی شوند. بررسی پس از سرویس به شناسایی سریع این مشکل کمک می‌کند.

آیا روغن مناسب برای موتورهای توربوشارژ با موتورهای معمولی متفاوت است؟

ممکن است الزامات فنی متفاوتی داشته باشد. موتورهای توربوشارژ باید با روغنی سرویس شوند که مشخصات آن با توصیه سازنده موتور مطابقت داشته باشد. برخی استانداردهای جدید روغن موتور نیز الزامات مشخصی برای محافظت از توربو و کنترل رسوبات دمای بالا دارند.