قطعات فرمان موتور سیکلت مجموعهای از اجزایی هستند که وظیفه انتقال حرکت دست راننده به سیستم هدایت چرخ جلو، ایجاد کنترل مناسب و فراهم کردن امکان استفاده از تجهیزات کنترلی را بر عهده دارند. فرمان تنها به یک قطعه به نام هندل محدود نمیشود و اجزایی مانند هندل، پایه فرمان، میل فرمان یا استیرینگ استم، بلبرینگ فرمان، کاسه فرمان، گریپ، دسته گاز، اهرم ترمز و کلاچ، کلیدهای فرمان، وزنه فرمان و آینه نیز در این مجموعه نقش دارند.
سلامت این قطعات اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وجود لقی، گیرکردن، سفتی بیش از حد، خرابی بلبرینگ یا تغییر شکل هندل میتواند کنترل موتورسیکلت را تحت تأثیر قرار دهد. در دستورالعملهای بازرسی فنی موتورسیکلت نیز وضعیت بلبرینگهای سر فرمان، دوشاخه، پایه فرمان و گریپها از موارد مهم بررسی معرفی شده است.
قطعات فرمان موتور سیکلت به مجموعه اجزایی گفته میشود که از محل اتصال فرمان به شاسی تا تجهیزات در دسترس راننده را شامل میشوند.
مهمترین این قطعات عبارتاند از:
ساختار دقیق این مجموعه در موتورسیکلتهای مختلف یکسان نیست. برای مثال، در برخی مدلها از بلبرینگ ساچمهای و در برخی دیگر از بلبرینگهای مخروطی استفاده میشود.
هندل موتور سیکلت همان بخشی است که راننده مستقیماً آن را در دست میگیرد و با چرخاندن آن، جهت حرکت را کنترل میکند.
هندلها در مدلهای مختلفی مانند:
تولید میشوند.
عرض، ارتفاع، میزان خم و قطر هندل میتواند روی وضعیت نشستن، کنترل موتور و محل قرارگیری دستها تأثیر بگذارد.
هندل باید کاملاً سالم و محکم باشد. ترک، شکستگی، خمیدگی شدید یا تغییر شکل محل اتصال از مواردی هستند که میتوانند ایمنی فرمان را تحت تأثیر قرار دهند.
پایه فرمان موتور سیکلت وظیفه اتصال هندل به مجموعه فرمان را بر عهده دارد. در بعضی موتورسیکلتها، هندل توسط دو بست روی پایه قرار میگیرد و در برخی مدلها طراحی متفاوتی وجود دارد.
اجزای این قسمت ممکن است شامل موارد زیر باشند:
در دفترچههای سرویس موتورسیکلتهای مختلف، پایه و بست هندل بهعنوان بخش مستقلی از مجموعه فرمان معرفی شدهاند و برای نصب آنها گشتاور مشخصی در نظر گرفته میشود. این مقدار بین مدلها متفاوت است و نباید یک عدد عمومی برای همه موتورسیکلتها استفاده کرد.
میل فرمان موتور سیکلت قطعهای است که مجموعه فرمان و دوشاخه جلو را به بخش سر شاسی متصل میکند.
میل فرمان معمولاً از داخل قسمت Head Pipe یا سر شاسی عبور کرده و به کمک بلبرینگهای بالا و پایین امکان چرخش مجموعه فرمان را فراهم میکند.
اجزای مرتبط با آن میتوانند شامل موارد زیر باشند:
در دفترچههای سرویس موتورسیکلتهای مختلف، میل فرمان همراه با بلبرینگهای بالا و پایین بهعنوان بخش اصلی مجموعه Steering معرفی شده است.
یکی از مهمترین قطعات فرمان موتور سیکلت، بلبرینگ فرمان یا Steering Head Bearing است.
این بلبرینگ امکان چرخش نرم مجموعه فرمان را فراهم میکند و باید بتواند نیروهای واردشده از سمت چرخ جلو، دوشاخه و شاسی را تحمل کند.
بلبرینگ فرمان میتواند از انواع مختلفی باشد:
نوع دقیق بلبرینگ به طراحی موتورسیکلت بستگی دارد.
خرابی یا تنظیم نادرست بلبرینگ میتواند با علائم زیر همراه باشد:
راهنماهای بازرسی فنی نیز وجود لقی، زبری حرکت یا سفتی غیرعادی بلبرینگهای سر فرمان را از موارد مهم بازرسی میدانند.
در سیستمهایی که بلبرینگ دارای کاسه و رینگ مجزا است، سطح تماس بلبرینگ با رینگها اهمیت زیادی دارد.
فرسودگی این سطوح میتواند باعث:
شود.
در برخی دستورالعملهای سرویس، در صورت آسیب بلبرینگ یا رینگهای آن، تعویض مجموعه مرتبط توصیه شده است؛ روش دقیق تعویض به نوع بلبرینگ و طراحی موتور بستگی دارد.
گردگیر و کاسهنمد فرمان برای جلوگیری از ورود گردوغبار، آب و آلودگی به بخشهای حساس و همچنین حفظ گریس در محل مورد استفاده قرار میگیرند.
خرابی این قطعات میتواند باعث ورود آلودگی به بلبرینگ و کاهش عمر آن شود.
علائم آسیب شامل:
است.
سهشاخ موتور سیکلت یا Fork/Yoke بخش مهمی از اتصال سیستم فرمان به دوشاخه جلو است.
در موتورسیکلتهای مختلف ممکن است سهشاخ بالا و پایین طراحی متفاوتی داشته باشند.
این قطعه وظیفه دارد:
ترک، شکستگی، خوردگی شدید یا تغییر شکل سهشاخ میتواند روی کنترل موتور تأثیر منفی بگذارد. دستورالعملهای بازرسی نیز تغییر شکل شدید، شکستگی و آسیب قسمتهای فرمان و دوشاخه را از ایرادات مهم میدانند.
گریپ موتور سیکلت محل قرار گرفتن دست راننده روی هندل است.
گریپ مناسب باید:
در بازرسیهای فنی، شل بودن یا جدا شدن گریپ میتواند بهعنوان ایراد مهم در نظر گرفته شود.
دسته گاز موتور سیکلت در بیشتر موتورسیکلتها در سمت راست هندل قرار دارد.
در موتورسیکلتهای مختلف، انتقال حرکت دسته گاز ممکن است به وسیله کابل مکانیکی یا سامانههای الکترونیکی انجام شود.
هنگام بررسی دسته گاز باید توجه داشت که:
پس از هرگونه تعمیر یا تعویض قطعات سمت راست فرمان، عملکرد دسته گاز باید بررسی شود.
اهرم ترمز جلو و اهرم کلاچ از مهمترین تجهیزات کنترلی روی فرمان هستند.
اهرمها باید:
در موتورسیکلتهای مجهز به ترمز هیدرولیکی، مستر سیلندر نیز در نزدیکی اهرم ترمز قرار میگیرد و سلامت آن اهمیت زیادی دارد.
کلیدهای روی فرمان ممکن است شامل موارد زیر باشند:
خرابی محفظه کلید یا آسیب سیمکشی میتواند باعث اختلال در تجهیزات الکتریکی شود.
هنگام تعویض هندل یا کلیدها باید به مسیر سیمها توجه شود تا در هنگام چرخش فرمان کشیده نشوند.
وزنه فرمان موتور سیکلت یا Bar End در انتهای هندل نصب میشود.
این قطعه بسته به طراحی موتور و نوع آن میتواند در کاهش برخی لرزشهای منتقلشده به دست و همچنین محافظت نسبی از انتهای فرمان نقش داشته باشد.
وزنه فرمان در مدلهای مختلفی مانند:
وجود دارد.
آینهها نیز از تجهیزات مرتبط با مجموعه فرمان هستند.
آینه میتواند روی:
نصب شود.
هنگام انتخاب آینه باید رزوه، محل نصب، فضای موجود و میدان دید بررسی شود.
قطعات فرمان و جلوبندی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند اما کاملاً یکسان نیستند.
| قطعه | نقش اصلی |
|---|---|
| هندل | کنترل دستی جهت موتور |
| میل فرمان | اتصال مجموعه فرمان به شاسی |
| بلبرینگ فرمان | ایجاد چرخش نرم فرمان |
| سهشاخ | اتصال فرمان به دوشاخه |
| دوشاخه جلو | تعلیق و هدایت چرخ جلو |
| گریپ | محل قرارگیری دست |
| دسته گاز | کنترل گاز |
| اهرم ترمز | فعالسازی ترمز |
| اهرم کلاچ | قطع و وصل انتقال نیرو |
| آینه | ایجاد دید به عقب |
بنابراین سیستم فرمان و سیستم تعلیق جلو به یکدیگر وابستهاند، اما هرکدام مجموعه قطعات و وظایف مخصوص خود را دارند.
برخی نشانهها میتوانند بیانگر وجود مشکل در مجموعه فرمان باشند.
لقی ممکن است از بلبرینگ فرمان، پایهها، بست هندل یا سایر اتصالات ناشی شود.
سفتی میتواند در اثر تنظیم نامناسب، خرابی بلبرینگ، زنگزدگی، آسیب رینگ یا مشکلات دیگر ایجاد شود.
اگر فرمان هنگام چرخش احساس «گیرکردن» یا حرکت پلهای داشته باشد، باید بلبرینگها و محل چرخش بررسی شوند.
صدای تقتق یا ضربه ممکن است از لقی قطعات یا مشکلات اتصال ناشی شود.
اگر موتور هنگام حرکت تمایل داشته باشد به یک سمت کشیده شود، تنها فرمان مقصر نیست و باید لاستیک، چرخ، دوشاخه، همراستایی و سایر قسمتهای مرتبط نیز بررسی شوند.
لرزش میتواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از جمله مشکلات چرخ و لاستیک، بلبرینگها، دوشاخه، فرمان یا تنظیمات مجموعه جلو.
یکی از روشهای رایج بازرسی این است که چرخ جلو از زمین جدا شود و فرمان از یک سمت به سمت دیگر حرکت داده شود.
در این حالت باید بررسی شود:
برای بررسی لقی نیز میتوان طبق دستورالعمل سرویس مدل موردنظر، مجموعه جلو را تحت فشار کنترلشده قرار داد. دستورالعملهای سرویس موتورسیکلتها روشهای مشابهی برای بررسی لقی و وضعیت بلبرینگ سر فرمان ارائه میکنند.
نکته مهم: روش بلند کردن چرخ و ابزار موردنیاز باید مطابق دفترچه سرویس همان موتورسیکلت باشد؛ استفاده از جک نامناسب میتواند خطر سقوط موتور را ایجاد کند.
عوامل مختلفی میتوانند عمر قطعات فرمان را کاهش دهند.
برخورد شدید یا زمین خوردن ممکن است باعث خم شدن هندل، تغییر شکل سهشاخ یا آسیب میل فرمان شود.
نفوذ آب و آلودگی به بلبرینگ میتواند باعث زنگزدگی و افزایش اصطکاک شود.
بلبرینگهایی که به روانکاری مناسب نیاز دارند، باید مطابق دستورالعمل سازنده سرویس شوند.
بستن نادرست بلبرینگ، مهره یا پایه فرمان میتواند باعث ایجاد لقی یا سفتی بیش از حد شود.
سفت کردن پیچها بدون توجه به گشتاور مشخصشده میتواند به قطعات آسیب بزند.
هندل، بلبرینگ، پایه یا سایر قطعات باید با مدل موتورسیکلت سازگار باشند.
برای خرید قطعات فرمان موتور سیکلت بهتر است مراحل زیر را در نظر بگیرید.
اولین و مهمترین موضوع، مشخص کردن مدل دقیق و سال تولید موتورسیکلت است.
اگر قطعه دارای شماره فنی یا Part Number است، تطبیق آن میتواند احتمال انتخاب قطعه اشتباه را کاهش دهد.
برای قطعاتی مانند بلبرینگ، بوش، کاسهنمد و هندل، ابعاد اهمیت زیادی دارد.
جنس قطعه باید متناسب با کاربرد آن باشد. برای قطعاتی که بار مکانیکی قابلتوجهی تحمل میکنند، کیفیت مواد و فرآیند تولید اهمیت زیادی دارد.
قطعات مورد استفاده در موتورسیکلتهای شهری، آفرود، اسپرت یا سفارشی ممکن است تفاوت داشته باشند.
سطح ماشینکاری، کیفیت پوشش، دقت ابعادی، کیفیت بلبرینگ و سلامت رزوهها باید بررسی شوند.
قطعات فرمان را میتوان بهطور کلی به سه گروه تقسیم کرد:
قطعاتی هستند که برای همان مدل موتورسیکلت طراحی و عرضه شدهاند.
این قطعات براساس مشخصات تولیدکننده اصلی یا زنجیره تأمین اصلی تولید میشوند؛ نحوه عرضه و بستهبندی آنها میتواند متفاوت باشد.
قطعاتی هستند که توسط تولیدکنندگان دیگر ساخته میشوند و ممکن است برای جایگزینی قطعه اصلی یا ایجاد ویژگی متفاوت طراحی شده باشند.
در قطعات مرتبط با فرمان، سازگاری و کیفیت ساخت از صرفاً ارزانتر بودن قطعه مهمتر است.
نوع قطعه در این زمینه اهمیت دارد.
برای مثال:
در منابع سرویس برخی موتورسیکلتها، در صورت آسیب بلبرینگهای فرمان، تعویض قطعات مرتبط بهجای استفاده مجدد از قطعه آسیبدیده توصیه شده است.
برای افزایش عمر مجموعه فرمان، بازرسی دورهای اهمیت زیادی دارد.
برخی اشتباهات میتوانند باعث ایجاد مشکل در عملکرد فرمان شوند:
قیمت قطعات فرمان به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
قطعاتی مانند بلبرینگ، کاسهنمد و گریپ معمولاً ساختار سادهتری نسبت به مجموعههای کامل فرمان دارند، در حالی که قطعاتی مانند سهشاخ یا مجموعههای اختصاصی ممکن است طراحی و هزینه متفاوتی داشته باشند.
فرمان مستقیماً با کنترل جهت موتورسیکلت ارتباط دارد؛ بنابراین خرابی بعضی از قطعات آن میتواند پیامد ایمنی داشته باشد.
بهخصوص موارد زیر باید جدی گرفته شوند:
اگر پس از تصادف یا زمین خوردن، رفتار فرمان تغییر کرده است، بهتر است مجموعه فرمان و قسمت جلوی موتورسیکلت پیش از استفاده مجدد بررسی شود. منابع بازرسی فنی نیز آسیب ساختاری و شرایطی را که کنترل فرمان را مختل میکنند، از ایرادات جدی محسوب میکنند.
قطعات فرمان موتور سیکلت مجموعهای از اجزای مکانیکی و کنترلی هستند که امکان هدایت ایمن و دقیق موتورسیکلت را فراهم میکنند. هندل، پایه فرمان، میل فرمان، بلبرینگها، سهشاخ، گریپ، دسته گاز، اهرمهای ترمز و کلاچ، کلیدها و آینهها از مهمترین اجزای این مجموعه محسوب میشوند.
خرابیهایی مانند لقی، سفتی، حرکت پلهای، صدای غیرعادی، شکستگی، خمیدگی و تغییر شکل نباید نادیده گرفته شوند. هنگام خرید نیز مدل و سال موتورسیکلت، شماره فنی، ابعاد، جنس، کیفیت ساخت و سازگاری قطعه اهمیت زیادی دارند.
از آنجا که برخی قطعات فرمان مستقیماً در کنترل موتور نقش دارند، انتخاب قطعه مناسب و نصب صحیح آن اهمیت بیشتری از ظاهر یا قیمت دارد.
هندل، پایه و بست فرمان، میل فرمان، بلبرینگ فرمان، کاسه و رینگ بلبرینگ، سهشاخ، گریپ، دسته گاز، اهرم ترمز و کلاچ و کلیدهای فرمان از مهمترین قطعات هستند.
لقی، سفتی، حرکت پلهای، گیرکردن فرمان در برخی نقاط، صدای غیرعادی و حرکت نامنظم فرمان میتوانند از علائم خرابی یا تنظیم نادرست بلبرینگ باشند.
لقی قابلتوجه در مجموعه فرمان میتواند کنترل موتورسیکلت را تحت تأثیر قرار دهد و باید علت آن مشخص و برطرف شود.
بسته به علت مشکل، گاهی تنظیم میتواند کافی باشد؛ اما اگر بلبرینگ یا رینگها فرسوده یا آسیبدیده باشند، تعویض آنها ضروری است. روش دقیق باید مطابق دستورالعمل سرویس همان مدل باشد.
فاصله سرویس به مدل و توصیه سازنده بستگی دارد. علاوه بر سرویس دورهای، پس از ضربه، تصادف یا زمین خوردن نیز بررسی مجموعه فرمان توصیه میشود.
مدل و سال موتور، شماره فنی، ابعاد، جنس، نوع قطعه، کیفیت ساخت و سازگاری با سیستم فرمان مهمترین موارد هستند.
لزوماً خیر. حتی قطعاتی که از نظر ظاهری مشابه هستند ممکن است از نظر ابعاد، رزوه، قطر، محل نصب یا مشخصات فنی متفاوت باشند.